Ein hymateb i lansiad y Cynllun Ffermio Cynaliadwy gan Lywodraeth Cymru

Bwriad y cynllun hir disgwyliedig yw defnyddio cannoedd o filiynau o bunnoedd bob blwyddyn i helpu ffermwyr Cymru i bontio i ddyfodol cynaliadwy lle maen nhw'n cynhyrchu bwyd ochr yn ochr â mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a natur. Rydym yn croesawu'r dull gweithredu hwn gan nad yw polisïau na thaliadau ffermio yn y gorffennol wedi cefnogi na buddsoddi'n ddigonol mewn ffermio sy'n cydbwyso cynhyrchu bwyd a natur. Mae hyn wedi golygu bod cyflwr a maint ein bioamrywiaeth a'n hadnoddau naturiol wedi lleihau'n sylweddol.

Dylai pob un ohonom fod yn poeni am sefyllfa byd natur yng Nghymru ar hyn o bryd oherwydd mae gan natur yr hawl gynhenid i ffynnu ac mae’n rhoi llu o fanteision amgylcheddol hanfodol i ni, gan gynnwys yr aer rydym yn ei anadlu a’r dŵr rydym yn ei yfed. Newid hinsawdd a cholli byd natur yw'r bygythiadau mwyaf i gynhyrchu bwyd domestig hefyd. Mae cynllun sy'n defnyddio arian cyhoeddus i fuddsoddi mewn ffermio sy'n mabwysiadu dull cydgysylltiedig o fynd i'r afael â'r heriau hyn yn ffordd dda iawn o ddefnyddio arian cyhoeddus ac yn hanfodol i gydnerthedd amaethyddiaeth a llesiant ein cenhedlaeth ni a chenedlaethau'r dyfodol.

Er bod lansiad y Cynllun Ffermio Cynaliadwy yn gam pwysig yn y cyfeiriad iawn ac y bydd yn helpu ffermwyr i bontio at reoli tir yn gynaliadwy, ni fydd hyn ar ei ben ei hun yn ddigon i stopio – heb sôn am wrthdroi – y dirywiad mewn natur, nac ymateb yn ddigonol i effeithiau cynyddol newid hinsawdd. Er mwyn cefnogi ffermwyr o Fôn i Fynwy i adfer byd natur, sy'n cynnwys rhoi hwb i gynyddu niferoedd rhywogaethau cyffredin, rheoli ein safleoedd bywyd gwyllt pwysicaf (gan gynnwys Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig), ac achub ein rhywogaethau sydd dan y bygythiad mwyaf, rhaid i'r cynllun fynd ymhellach.

Mae hi’n hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda rhanddeiliaid gwledig i ddatblygu ac i weithredu gweddill y Cynllun Ffermio Cynaliadwy ar frys (cyn diwedd 2026) ac i sicrhau bod y cynllun yn ffordd effeithiol o hyrwyddo pontio ffermio yng Nghymru i ddyfodol cynaliadwy. Ar gyfer byd natur, mae hyn yn golygu:

1. Gosod cynllun clir sy’n rhoi manylion sut bydd y Cynllun Ffermio Cynaliadwy yn cyfrannu at dargedau bioamrywiaeth 2030 Cymru, gan gynnwys rheoli ein llefydd pwysicaf i fyd natur, gan gynnwys Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig, ac achub rhywogaethau sydd dan fygythiad. Mae'r Swyddfa Archwilio Genedlaethol wedi nodi bod hynny ar goll o gynllun cyfatebol Lloegr a bod hynny’n ddiffyg mawr sy’n arwain at ddefnyddio arian cyhoeddus yn wael.
2. Dyrannu digon o gyllid tymor hir i fuddsoddi mewn ffermio sy'n adfer natur ochr yn ochr â chynhyrchu bwyd yn gynaliadwy. Mae dadansoddiad annibynnol yn dangos bod yn rhaid i Gymru fuddsoddi £594 miliwn y flwyddyn i ariannu ffermwyr Cymru yn llawn i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a natur, ac i ddarparu dyfodol cynaliadwy i gynhyrchu bwyd. Mae hyn tua dwywaith y gyllideb wledig bresennol ac yn dangos bod angen cyflymu'r gwaith o gyfuno cyllid gwyrdd ag arian cyhoeddus.
3. Sicrhau bod y cynllun yn effeithiol o ran hyrwyddo camau gweithredu wedi'u targedu, yn y mannau cywir, wedi'u cydlynu ar draws ffermydd i sicrhau'r raddfa a'r cysylltedd cywir er budd natur. Mae adroddiad diweddar ar effeithiolrwydd Glastir yn dod i’r casgliad bod y dull gweithredu hwn yn hanfodol os bydd canlyniadau amgylcheddol yn amcan mewn cynlluniau yn y dyfodol. Mae'r adroddiad hefyd yn datgan bod yn rhaid i gamau gweithredu fod yn ddigon mawr ar lefel leol i adfer neu i warchod natur a'u bod yn cael eu cymryd ar raddfa ddigonol i gael effaith ar raddfa genedlaethol.
4. Darparu cyngor ac arweiniad arbenigol, gan sicrhau bod ffermwyr yn gallu cael gafael ar gymorth cymwys i reoli tir yn gynaliadwy sy'n cydbwyso cynhyrchu bwyd ag adfer natur. Mae hyn yn cynnwys cyfnewid gwybodaeth rhwng ffermwyr.

Sector bwyd a ffermio Cymru fydd allyrrydd domestig mwyaf Cymru o nwyon tŷ gwydr erbyn canol y 2030au. Ar ôl cael gwared ar y gofyniad am 10% o orchudd coetir, a oedd i fod i gefnogi ffermio i helpu i gyrraedd targedau hinsawdd, mae hi’n hanfodol hefyd bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda rhanddeiliaid i sefydlu (erbyn diwedd 2026) sut bydd y cynllun nawr yn sicrhau bod ffermio yn gwneud y cyfraniad gofynnol a theg at fynd i'r afael â heriau newid hinsawdd. 

Mae’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy yn rhoi cyfle unigryw i Gymru sefydlu cynllun teg a chyfiawn sy’n buddsoddi arian cyhoeddus mewn ffermio a rheoli tir yn gynaliadwy i fynd i’r afael â rhai o'r heriau mwyaf sydd o’n blaenau. Am y rheswm hwn, rydym hefyd yn galw ar Lywodraeth Cymru i ymrwymo i adolygu'n barhaus effeithiolrwydd pob agwedd ar y cynllun o'i lansio ac i wneud newidiadau i ofynion y cynllun a'r cymhellion ariannol yn ôl yr angen i sicrhau gwerth am arian a chanlyniadau ac amcanion y cynllun