Mae Llyn Efyrnwy yn gartref i boblogaeth sylweddol o Ditw Helyg, gyda mwy na 30 pâr bridio wedi’u cofnodi mewn arolygon diweddar. Nid camp fach yw hyn, gan fod nifer y Titw Helyg wedi gostwng 96% ledled y DU ers 1967.
5 min read
Yn fach, yn llwyd-feddal ac yn aml yn cael eu hanwybyddu, mae’r Titw Helyg yn adar rhyfeddol. Yn wahanol i lawer o rywogaethau eraill o ditwod, maent yn cloddio eu tyllau nythu eu hunain mewn pren meddal sy’n pydru — sy’n golygu eu bod yn gwbl ddibynnol ar goetiroedd gwlyb, prysg sy’n gyfoethog mewn coed marw a choed sy’n dirywio. Roedd y cynefinoedd hyn unwaith yn gyffredin, ond maent wedi dod yn fwyfwy prin wrth i reolaeth coetiroedd ffafrio amodau mwy taclus a sychach. O ganlyniad, mae’r Titw Helyg wedi dod yn ddangosydd pwysig o iechyd ecosystemau coetir gwlyb.
Yn Llyn Efyrnwy, mae’r dirwedd yn dal i ddarparu rhywfaint o’r hyn sydd ei angen arnynt. Mae ardaloedd o dir prysg a choetir gwlyb ar hyd glannau afonydd, ynghyd â chalendr o gwympo coed yn gylchol, (sy’n gysylltiedig â choedwigaeth fasnachol), wedi creu darnau o gynefin addas. Ond mae coetir helyg gwirioneddol wlyb — hoff gynefin y rhywogaeth — yn dal yn brin.
Mae hynny bellach yn newid.
Tan yn ddiweddar, roedd Coed Belan yn blanhigfa o Sbriws Norwy anfrodorol, wedi’i phlannu ar dir a arferai fod yn wlyptir. Dros amser, sychodd y pridd oherwydd y ffosydd draenio, gan ei wneud yn anaddas ar gyfer y cymysgedd o gynefinoedd y mae rhywogaethau fel y Titw Helyg yn dibynnu arnynt. Yn 2021, cafodd y blanhigfa ei chwympo fel rhan o ymdrech ehangach i adfer coetir brodorol ag adfywio’r safle.
Mi oedd y cam nesaf yr un mor bwysig: adfer y dŵr.
Drwy cau’r rhwydwaith o ffosydd draenio, roedd timau cadwraeth yn anelu at ail-wlychu’r goedwig, gan ganiatáu i brosesau naturiol ddychwelyd. Mae priddoedd gwlyb yn arafu dadelfeniad, yn annog pryfed, ac yn hyrwyddo twf helyg a choed brodorol eraill — gan greu’n union y math o amodau sydd eu hangen ar Ditwod Helyg i ffynnu.
Cafodd y gwaith hwn hwb mawr yr hydref diwethaf, pan roddodd Heartlands Pipelines Ltd eu hamser a’u peiriannau i osod prif bibell ddŵr gerllaw. Mewn un diwrnod, llwyddodd dau gloddiwr i gau 400 metr o ffosydd draenio. Ar yr un pryd, plannodd eu tîm dros 700 o goed brodorol, gan gynnwys Helyg, Gwernen, Aethnen a Bedw, gan helpu i gyflymu adferiad y goedwig a chynyddu ei hamrywiaeth.
Mae’r trawsnewid eisoes ar y gweill. Wrth i lefelau’r dŵr godi a llystyfiant ddechrau adfywio, bydd Coed Belan yn newid o fod yn blanhigfa wedi’i draenio i fod yn goedwig wlyb fywiog a deinamig. Dros amser, bydd yn datblygu’r dryslwyni trwchus, y pren marw a’r bywyd pryfed cyfoethog sy’n diffinio’r cynefin hwn.
I Ditwod Helyg, gallai hyn olygu tiriogaethau newydd, safleoedd nythu newydd, a dyfodol cryfach.
Ac i’r rhai sy’n cerdded y llwybrau hyn yn y dyfodol, mae addewid o glywed eu galwad unigryw — “si-si ta ta ta” — yn atsain drwy goetir sydd unwaith eto wedi’i siapio gan ddŵr, bywyd gwyllt ac adfer gofalus.
